Stanisław umarł na oczach kolegi z celi, w baraku pod Workutą, w marcu 1953 roku. Miał czterdzieści jeden lat i przesiedział już dwanaście. Zofia dowiedziała się o tym trzy miesiące później, z krótkiej notatki, którą jej matka przyniosła z poczty przy ulicy Marszałkowskiej. Otworzyła kopertę przy kuchennym stole, na którym stała miska z niedojedzonym barszczem, i przeczytała jedno zdanie dwa razy, zanim zrozumiała, co ono znaczy.
Poznali się w 1938 roku w Wilnie, gdzie Stanisław studiował prawo, a Zofia uczyła się w konserwatorium na skrzypaczkę. On śpiewał w chórze akademickim, ona grywała na wieczorkach studenckich — spotkali się na próbie, kiedy zabrakło jednego głosu do partii solowej i ktoś zawołał go z korytarza. Rozmawiali może dziesięć minut. Wystarczyło.
Pobrali się w listopadzie 1939 roku, już po wybuchu wojny, w małym kościele na obrzeżach miasta, bo duże świątynie były zamknięte albo pilnowane. Świadkiem był stryj Zofii, drugim — kolega Stanisława z konspiracji, którego imienia Zofia nigdy nie poznała naprawdę, bo używał wtedy innego nazwiska.
Cztery miesiące później, w marcu 1940 roku, przyszli po niego w nocy. Zofię aresztowano dwa tygodnie po nim — ktoś doniósł, że przechowywała u siebie ulotki. Trafiła do więzienia na Łukiszkach, on gdzieś dalej na wschód, w głąb kraju, i przez rok nie wiedziała, czy w ogóle żyje.
Ich syn, Tadeusz, urodził się za kratami, w więziennym szpitalu, w styczniu 1941 roku. Stanisław dowiedział się o narodzinach syna dopiero pół roku później, z krótkiego liściku, który jakimś cudem dotarł na przesyłkę. Do tego czasu widział zdjęcie chłopca może trzy razy — przez lata, na papierze tak zniszczonym, że twarz dziecka rozpływała się w plamę.
Przed nim było jeszcze trzynaście lat obozów. Krąży historia, że w jednym z łagrów, dokąd trafił po kolejnym etapie, strażnicy specjalnie przenosili go co parę miesięcy do innego baraku — bo tam, gdzie się zatrzymywał, ludzie zaczynali się organizować. Uczył innych więźniów czytać na nowo, po polsku, organizował po kryjomu wieczory poezji, przechowywał w pamięci całe strofy Mickiewicza, bo papieru nie było, a jeśli był — odbierano go przy rewizji. Współwięźniowie zapamiętali go jako człowieka, który nigdy nie tracił równowagi, nawet kiedy inni się łamali.
W 1946 roku wydano na niego wyrok śmierci za rzekomą działalność antypaństwową w obozie. Zamieniono go na dwadzieścia pięć lat. Nie ugiął się i wtedy. W czasie jednego z buntów więźniów w połowie lat pięćdziesiątych to on ułożył słowa, które śpiewano zamiast hymnu obozowego — krótka, prosta fraza o tym, że niewola ciała nie jest niewolą ducha. Powtarzano ją później w innych łagrach, przekazywano ustnie, bez zapisywania, bo zapisane słowo można było skonfiskować.
Zofia w tym czasie też przechodziła przez więzienia i zsyłki — trafiła najpierw do obozu pod Archangielskiem, potem do innego, dalej na wschód. Przez ponad dekadę nie mieli żadnego bezpośredniego kontaktu poza sporadycznymi, cenzurowanymi listami, które szły miesiącami i czasem gubiły się po drodze. Wiadomości o sobie przekazywali przez krewnych, którzy jeździli między obozami z paczkami.
W marcu 1953 roku, kiedy Stanisław zmarł na atak serca podczas przymusowej pracy przy budowie drogi, Zofia znajdowała się w obozie oddalonym o niecałe czterysta metrów. Błagała komendanta o pozwolenie na pożegnanie. Odmówiono jej. Współwięźniowie opowiadali później, że kiedy ciało wieziono przez teren obozu na taczce, ludzie różnych narodowości — Polacy, Litwini, Ukraińcy, nawet część konwojentów — na chwilę zdjęli czapki.
Zofia przeżyła go o czterdzieści jeden lat. Wróciła do Polski dopiero w 1956 roku, po amnestii, z synem, który miał wtedy piętnaście lat i pamiętał ojca tylko z jednego zdjęcia i z kołysanki, którą matka śpiewała mu po nocach — tej samej, którą kiedyś śpiewała Stanisławowi jego własna matka.
Przez kolejne dekady mieszkała w Nowej Hucie, w bloku przy ulicy Centralnej, w mieszkaniu, gdzie na półce stało jedno jedyne zdjęcie ślubne — pożółkłe, z zagiętym rogiem, bo woziła je ze sobą przez wszystkie obozy zaszyte w podszewce płaszcza. Sąsiadka z parteru, pani Halina, wspominała, że Zofia co roku w marcu gotowała ten sam barszcz, siadała przy oknie i milczała cały wieczór, a telewizor grał bez dźwięku.
Zmarła w 1994 roku, mając siedemdziesiąt sześć lat. W testamencie zostawiła jedno wyraźne polecenie — dokument, który jej syn Tadeusz znalazł w kopercie razem z aktem ślubu i starym listem z łagru: prochy miały spocząć obok Stanisława, którego szczątki dzięki staraniom rodziny sprowadzono z Rosji do Krakowa dopiero w 1991 roku, po latach starań i korespondencji z tamtejszymi urzędami.
Tadeusz zajął się tym osobiście. Pojechał do notariusza, załatwił zgodę na ekshumację i przeniesienie, zapłacił za nowy pomnik z czarnego granitu na cmentarzu Rakowickim — dwa nazwiska, jedna data ślubu, dwie różne daty śmierci. Kosztowało to dwadzieścia dwa miliony starych złotych, które przez lata odkładał z pensji inżyniera, bo uważał, że nikt inny nie zrobi tego tak, jak trzeba.
Małżeństwem byli trzydzieści dwa lata. Razem — cztery miesiące. Reszta to listy, które szły miesiącami, kołysanka śpiewana przez pół wieku i granitowa płyta, pod którą w końcu leżą obok siebie.
