W 1958 roku mój ojciec siedział na pryczy w baraku numer siedem w Workucie i patrzył, jak pod sufitem tańczy para z cudzego oddechu. Nie znał człowieka, który spał na sąsiedniej pryczy. Wiedział o nim tylko tyle, że ten człowiek nie krzyczy przez sen, a to w obozie znaczyło więcej niż życiorys.
Tego wieczoru usłyszał, jak ktoś po ukraińsku szepcze wiersz. Nie modlitwę — wiersz. O stepie, o wiośnie, o powrocie. Wstał, podszedł do pryczy i powiedział, że w trzeciej brygadzie można dostać dodatkową porcję kaszy, jeśli zgłosisz się do noszenia wody. Tamten człowiek podniósł się na łokciu i spojrzał na niego tak, jak patrzą ludzie, którzy od dawna nie rozmawiali z nikim o niczym ważnym. Nazywał się Roman Warzecha. Miał czterdzieści siedem lat i trzy obozy za sobą. Ojciec nie znał wtedy jego imienia, ale zapamiętał oczy — jasne, spokojne, jakby należały do kogoś, kto już raz umarł i wrócił, żeby jeszcze czegoś dopilnować.
— Kasza — powtórzył Roman. — Mówisz o kaszy, jakby jutro była niedziela.
— Jutro może być niedziela — odpowiedział ojciec. — Kalendarz tego nie wyklucza.
To była pierwsza i ostatnia rozmowa o rzeczach zwykłych. Później ojciec dowiedział się, że Roman Warzecha siedzi od czterdziestego roku, że zostawił żonę we Lwowie, że ma syna, którego nigdy nie widział na wolności. I że w każdym obozie, do którego go przywożą, po tygodniu zaczynają się dziać rzeczy, których administracja nie potrafi zrozumieć. Ludzie przestają się bać. Zaczynają śpiewać. Przekazują sobie książki na strzępy i karteczki z wierszami. Pod wywróconą miską, wieczorem, ktoś recytuje całą balladę Mickiewicza, a pół baraku powtarza za nim jak za księdzem. Roman tego nie organizował — on po prostu był. I samym swoim istnieniem zadawał pytanie, na które strażnicy nie mieli odpowiedzi: jak można odebrać człowiekowi wszystko i nie zabrać mu ani jednego rana, które jeszcze nadejdzie?
Pisał listy. Krótkie, gęste, bez jednego zbędnego słowa. Nadzorca, który je czytał, Walerij Michajłowicz, miał zwyczaj odczytywać cenzurowane fragmenty na głos przy całym baraku, żeby pokazać, że nic się przed nim nie ukryje. Raz przeczytał werset, który Roman napisał żonie: „Nie szukaj mnie w kalendarzu, bo mnie tam nie ma”. Chciał, żeby to zabrzmiało głupio. Tymczasem zapadła taka cisza, że słychać było, jak w piecyku pęka węgiel.
— Zostaniesz tu, Warzecha, do końca — powiedział wtedy Walerij.
Roman nie odpowiedział. Wziął z podłogi kawałek gazety, złożył go w trójkąt i zaczął nim pocierać brzeg miski, jakby to był instrument na jakąś zupełnie inną muzykę. Walerij postał chwilę, splunął i wyszedł. Trzasnęły drzwi. Mój ojciec nigdy przedtem nie widział, żeby człowiek przegrywał tak zwycięsko. W październiku 1971 roku Roman dostał zawału podczas spaceru po tylnym dziedzińcu szóstego oddziału. Był jedenasty miesiąc jego trzydziestego czwartego roku w niewoli. Leżał na zmarzniętej ziemi, a wokół stali ludzie, którym nie wolno było się schylić. Dopiero po śmierci oficjalnie ogłoszono, że w tym samym czasie w sąsiednim żeńskim obozie, jedenaście kilometrów dalej, siedzi jego żona — Julia. Całe lata myśleli, że dzielą ich jakieś tysiąc dwieście kilometrów, a tak naprawdę między nimi był tylko las i droga, którą jeździł samochód z chlebem.
Moja matka mówiła, że w grudniu 1971 roku Julia dostała przepustkę do łaźni. Była rano, szósta rano, mróz, czterdzieści dwa stopnie. Szła w kolejce, a obok stała kobieta z tambowskiego obozu, która trzymała w ręku zeszyt z zapisanymi modlitwami. Julia zapytała, czy może przepisać jedną. Tamta kobieta nie zapytała, po co jej modlitwa w łaźni. Podała zeszyt, a Julia przez pół godziny przepisywała coś na kawałku papieru, który wcześniej wygładziła dłonią na pryczy. Dopiero po latach, już po powrocie do Lwowa, pokazała ten kawałek papieru mojej matce. Nie było na nim żadnej modlitwy. Był wiersz, który Roman napisał dziesięć lat wcześniej, w baraku numer siedem. Moja matka spytała, skąd ona go miała.
— Od kogoś, kto go znał — powiedziała Julia. — Od kogoś, kto słyszał, jak go czytał.
To było całe ich małżeństwo. Cudze słowa, przekazane przez kogoś, komu nie wolno było ich znać. W 1992 roku, już po zmianach, mój ojciec pojechał z Julią do Lwowa z urną, którą przewoził pod płaszczem w skrzynce po butach. Nie chciał żadnej ceremonii. Powiedział, że Romanowi wystarczy, jak go pochowają na jednym cmentarzu z żoną, w grobie, na którym można postawić zwykły drewniany krzyż i niczego nie pisać. Ale kiedy wszedł do kancelarii cmentarza, urzędniczka spojrzała na dokumenty i powiedziała, że potrzebny będzie jeszcze jeden podpis.
— Czyj? — zapytał ojciec.
— Małżonki — powiedziała. — Bo tam jest miejsce dla dwojga. A pani Warzechowa jest właścicielką drugiej połowy działki.
Ojciec nie wiedział, że Julia wcześniej wykupiła drugą połowę. Trzymała na to pieniądze jedenaście lat, odkładając po kilkanaście złotych z każdej przesyłki, którą dostawała z Polski. Jedenaście lat oszczędzania po to, żeby po śmierci kogoś, kogo widziała cztery razy w życiu, mieć prawo podpisać ten jeden dokument. I kiedy tam stała, w tej kancelarii, w za dużej chuście, którą dostała od siostry, ojciec zauważył, że nie płacze. Spojrzała na urnę, potem na urzędniczkę, potem na krzyż za oknem, na którym siedział gołąb z obrączką na łapce. I powiedziała:
— Proszę dać mi ten długopis. Tylko niech pani sprawdzi, czy pisze.
To był cały pogrzeb. Nikt nie przemawiał. Ojciec położył urnę w ziemi, a Julia położyła na wieku mały kawałek papieru, ten sam, wygładzony dłonią na pryczy w Workucie. Ojciec zapytał, czy nie chce, żeby coś powiedzieć. Pokręciła głową. Zasypali grób ziemią, a gołąb z krzyża poderwał się do lotu, zostawiając na ramieniu krzyża biały ślad.
Nazajutrz ojciec wsiadł w pociąg do Przemyśla. W przedziale z nim siedziała kobieta z słoikiem miodu, pachniało na cały wagon. Na granicy, po polskiej stronie, celnik podał mu paszport i powiedział, że pieczątka jest za słaba, może się zatrzeć w deszczu. Ojciec nie odpowiedział. Patrzył, jak za oknem przesuwa się pociąg towarowy z węglem, i myślał o tym, co Julia powiedziała na cmentarzu, zanim odszedł. Nie pożegnała się wtedy. On się odwrócił, a ona stała przy grobie i coś mówiła, ale wiatr z pola niósł te słowa w stronę Cmentarza Łyczakowskiego, więc ich nie usłyszał. I dopiero po latach, kiedy mój ojciec umierał w szpitalu w Krakowie, na dwa dni przed końcem, znowu zobaczył tamtą scenę. Była noc, za oknem szumiały topole. Siostra trzymała go za rękę, a on powiedział, że czasem myśli, że tamta historia z czterema miesiącami była właściwie o nim. Bo ktoś, kogo znamy dziesięć minut, może nam zabrać więcej niż ten, z kim przeżyliśmy trzydzieści lat. Siostra nie zrozumiała. Nacisnęła przycisk, żeby przywołać pielęgniarkę, a ojciec powtórzył tylko: „Trzydzieści dwa lata, cztery miesiące, jeden podpis”. Po czym zasnął i już się nie obudził.
W jego kieszeni znaleźli kartkę z adresem cmentarza we Lwowie, zapisaną jego własnym charakterem pisma. Na odwrocie była ta sama modlitwa, którą Julia przepisała w łaźni. Tylko że ojciec dopisał pod spodem jedno zdanie. Nie pamiętam dokładnie, jak brzmiało. Chyba: „Pociąg z chlebem przejeżdżał tamtędy co czwartek”.
