Nigdy nie sądziłam, że zwykła rolada może człowieka tak zmęczyć. Od rana kroiłam śliwki na kompot, a gęś siedziała w piekarniku od ósmej. Wszystko musiało wyjść idealnie, bo to nie był zwykły obiad. Syn, Arek, obiecał przyjechać z żoną i wnuczką, a ja od trzech miesięcy czekałam na tę wizytę.
Moja synowa, Wiktoria, ma dar do psucia nastroju samym wejściem. Zawsze najpierw wieszak poprawi, potem buty ustawi w szeregu, a na końcu westchnie tak, żebym słyszała. Tym razem było inaczej. Weszła, zdjęła płaszcz, powiesiła go na oparciu krzesła, jakby u siebie, i postawiła na stole słoik ogórków. Moich ogórków, sprzed dwóch lat. Zapomniałam je wtedy w spiżarni.
— Przesyłka zwrotna — powiedziała, nie patrząc na mnie.
Arek udał, że tego nie słyszy. Mała Ola, moja wnuczka, podeszła i wręczyła mi rysunek. Żółte słońce, niebieski dom. Pod spodem niezdarnym, dziecięcym pismem: „dla babci, bo tu nie mieszka już nikt”.
Ścisnęło mnie w gardle, ale powiedziałam tylko, żeby siadali do stołu. Gęś pachniała majerankiem i jabłkami. Wiktoria wyjęła z torebki jakieś pudełko, położyła przy talerzu córki. Eko parówki z sojowym zamiennikiem, bo Ola nie je mięsa. Nie powiedziała tego wprost, tylko pokazała na talerz, jakbym miała zgadnąć, który kawałek gęsi jest z soi.
— To może chociaż klusek? — zapytałam.
— Z mąki pszennej? Nie, dziękuję.
W połowie obiadu Arek odłożył widelec. Zbierał się w sobie, jak w dzieciństwie, gdy chciał prosić o nowe kredki. Zaczęliśmy wtedy sprzedawać sery po sąsiadach, żeby mu je kupić. Jego ojciec, Michał, powtarzał, że pieniądze leżą w ziemi, tylko trzeba umieć po nie sięgnąć. Kiedy odszedł dziesięć lat temu, został ten dom, dwa hektary sadu i kredyt na maszyny, które zdążyły zardzewieć, zanim zdążyły zarobić.
— Mamo, my z Wiktorią podjęliśmy decyzję — zaczął.
Wiedziałam. Odwiedza mnie raz na trzy tygodnie, zawsze z rachunkami, zawsze z nowym pomysłem, jak „ten dom i ta ziemia same się nie utrzymają”. Przez te dziesięć lat posadziłam nowe drzewa, wzięłam agroturystykę, spłaciłam wszystko co do złotówki. W zeszłym roku, na wesele Arka i Wiktorii, przepisałam połowę gospodarstwa na syna. Połowę. Bo tak radził notariusz z Rabki, mówił, że nie oddaje się wszystkiego za życia. Nie słuchałam wtedy. Teraz już wiem, że to była dobra rada.
— Chcemy sprzedać gospodarstwo — powiedział Arek. — Całość. I zbudować się na Żeraniu.
Poczułam, jak krew odpływa mi z twarzy. Przez chwilę nie czułam zapachu gęsi ani gwaru radia sąsiadów. Tylko brzęk widelca, który Wiktoria położyła na talerz. Brzęk, jak zamykane drzwi.
— Ten dom to całe moje życie — zaczęłam, ale nie dał mi skończyć.
— Mamo, to nie jest „twój” dom. Połowa jest moja, a bez drugiej połowy nikt tego nie kupi. Musisz się wyprowadzić, albo podpisać sprzedaż. Mamy już geodetę i umowę przedwstępną.
Trzymałam wciąż serwetkę, którą haftowała jeszcze moja teściowa. Każdy kwadracik był tam, gdzie powinien. Czterdzieści lat czekałam, żeby to zrozumieć.
— A gdzie ja mam mieszkać? — zapytałam jak głupia, choć odpowiedź znałam.
— U nas — powiedziała Wiktoria, choć w jej ustach brzmiało to jak groźba. — Rodzina powinna być razem. W bloku. Na piątym piętrze. Jest winda, da sobie babcia radę.
Ola oderwała się od rysowania i podniosła na mnie wielkie, niebieskie oczy.
— Babciu, a twoje koty? Będą miały balkon?
Nie odpowiedziałam, bo wszystko wróciło naraz. Długie noce po pogrzebie Michała, pierwsze mrozy, gdy szłam do sadu ze świeczką, msze za duszę jego matki, co to nam ten dom zapisała w testamencie wbrew własnym córkom. Wiedziałam, że walka z Arkiem nie ma sensu, bo on ma prawo do swojej połowy. Ale nie wiedziałam, że jego własna żona zdążyła już sprawdzić ceny mebli do domu seniora przy parafii.
Po obiedzie, gdy myli naczynia, Wiktoria położyła przede mną dwa dokumenty. Umowa o dożywocie i pełnomocnictwo notarialne. Wystarczył podpis.
— Wiktoria — powiedziałam powoli — pamiętasz, jak mówiłaś, że w twojej rodzinie zawsze się wszystko dzieli po równo? To policzmy.
Wciągnęła powietrze. To był moment, w którym zobaczyła, że mam w ręku coś poza serwetką. Kopię testamentu i zeszyt długów.
— Twój mąż, a mój syn, ma dzisiaj dziesięć tysięcy złotych długu. Za samochód, który kupił, żeby dojeżdżać do pracy. Ja ten dług spłacę. Ale w zamian podpiszesz jeden dokument.
— Jaki?
— Zrzeczenie się przez ciebie spadku po mnie. I zgoda na to, że swojej połowy nie przekażę Arkowi, tylko pójdzie na Towarzystwo Opieki nad Bezdomnymi Kotami w Nowym Sączu.
Stary zegar po pradziadku oszalał i wybił trzecią, choć była jedenasta. Zawsze to robił w środku kłótni.
Arek rzucił ścierką o krzesło.
— Mamo, to jest szantaż!
— Nie, synku. To jest wreszcie twoja matka.
Sięgnęłam po drugą teczkę, tę leżącą pod serwetnikiem od rana, i wyłożyłam na stół kolejno, jak karty: numer sprawy u notariusza w Rabce, datę spisania mojej połowy na Arka, wypis z księgi wieczystej, gdzie czarno na białym stało, że bez mojego podpisu żadna sprzedaż się nie odbędzie.
— Geodeta, umowa przedwstępna — powiedziałam, popychając teczkę bliżej syna. — To wszystko jest nic niewarte beż mojej zgody. Możecie ją sobie podpisywać choćby do rana, ja nie podpiszę.
Arek wziął dokumenty do ręki, przewracał kartki, jakby liczył, że coś się zmieni od czytania.
— Wiedziałaś od początku — powiedział cicho, bez złości już, tylko z takim zmęczeniem, jakie miał jego ojciec pod koniec.
— Wiedziałam, że kiedyś to usłyszę. Nie wiedziałam tylko, że przy roladzie.
Wiktoria stała przy zlewie, ręce miała mokre, nie wytarła ich, tylko zacisnęła na brzegu blatu, aż zbielały jej kłykcie. Patrzyła to na mnie, to na męża, jakby liczyła, kto pierwszy się złamie.
— A dom seniora przy parafii? — zapytałam. — Sprawdziłaś ceny. Wiem, bo pani z recepcji to moja kuzynka.
Nie odpowiedziała. Odwróciła się do zlewu i dalej myła ten sam talerz, choć był już czysty od dobrej minuty.
— Mamo — odezwał się Arek — my naprawdę nie mamy pieniędzy. Ten dług to nie wszystko. Jest jeszcze rata za mieszkanie, jest przedszkole Oli, prywatne, bo w rejonowym nie było miejsc…
— To sprzedajcie mieszkanie na Żeraniu, zanim je kupicie — powiedziałam. — Albo znajdźcie przedszkole rejonowe gdzie indziej. Ja tego domu nie sprzedam, bo nie mam gdzie pójść na starość, a ty, synku, dobrze wiesz, że u was, na piątym piętrze, nie ma dla mnie miejsca. Nie chodzi o windę.
Ola podeszła do mnie i wsunęła mi w dłoń swój rysunek, ten sam, ze słońcem i domem.
— Babciu, to ja go zabiorę z powrotem — powiedziała poważnie, jak dorosła. — Bo jednak ktoś tu mieszka.
Wzięłam kartkę i schowałam ją do kieszeni fartucha, tam gdzie zwykle nosiłam sznurek do wiązania pomidorów.
Arek odłożył teczkę na stół, obok pustego naczynia po gęsi.
— Dobrze. Zostajesz. Ale ten dług naprawdę trzeba spłacić.
— Spłacę — powiedziałam. — Jutro pojedziemy razem do banku, ty i ja, nie ona. I pójdziemy do notariusza podpisać, że twoja połowa zostaje przy tobie na zawsze, ale moja przy mnie, dopóki żyję. Papier na to już mam, trzeba go tylko dokończyć.
Wiktoria w końcu wytarła ręce, powiesiła ścierkę równo na uchwycie piekarnika, tak jak lubiła, i usiadła przy stole, choć nikt jej nie zapraszał.
— A ja? — zapytała, głosem, w którym po raz pierwszy nie było żądania.
— Ty zostajesz żoną mojego syna — powiedziałam. — I matką tej dziewczynki. Reszty się nie da odkupić dokumentem.
Nikt nic już nie dodał. Zabrałam się za zbieranie talerzy, choć Wiktoria próbowała mi je wyrwać z ręki, jakby chciała odrobić coś tym jednym gestem. Pozwoliłam jej.
Zegar po pradziadku znów wybił niewłaściwą godzinę, tym razem siódmą, choć zbliżał się wieczór. Odłożyłam ścierkę, poszłam do kuchni po resztki gęsi dla kotów i wyszłam na podwórze, gdzie w sadzie, między jabłoniami, stał jeszcze stary gąsior, ten sam, którego Michał kupił na targu w Nowym Targu, zanim ja w ogóle wiedziałam, że będzie moim mężem. Postawiłam miskę przed nim i patrzyłam, jak dziobie, nie zważając na nic, co działo się przed chwilą w domu.
